VPKB Kapel De Olijftak, Brasschaat
 
 
Jezus in Amerika-1 Jezus in Amerika-1

Op 14 september vertrokken Johanna en ik naar Amerika. Zoals te doen gebruikelijk gaan op reis altijd boeken mee en dus ook deze keer. De dag voor ons vertrek had ik het net uitgeko-men boek “Jezus in Amerika” van Geert Lernhout gekocht, toepasselijk als je naar dat land gaat met zoveel diversiteit, zo dacht ik. Het is uitstekend en goed onderbouwd geschreven (een aanrader), mede omdat hij Amerika, dwz. het christelijke en in het bijzonder het funda-mentalistisch christelijke Amerika goed tegen het licht houdt. Een verhaal waar je niet echt vrolijk en blij van wordt en waarover ikzelf al het een en ander geschreven heb in de afgelopen jaren. Christelijk fundamentalisme is niet nieuw, maar is in wezen een golfbeweging’ die we afgelopen eeuwen vrij precies hebben kunnen volgen.

Het gaat te ver om in een paar bladzijden een recensie of beoordeling te geven. Daarom be-perk ik me tot een paar hoofdlijnen van de geschiedenis van het christelijk fundamentalisme.

Het begint met de Pilgrim Fathers (lieden die vonden dat de anglicaanse kerk veel te tolerant was, in 1606 uitweken naar Leiden, zich in 1620 voegden bij een aantal geloofsgenoten en met 102 personen met de Mayflower naar Amerika overstaken) Het verhaal van Thanksgiving is eigenlijk een sprookje, dat later is ontstaan. Het eerste wat deze Pilgrim Fathers namelijk deden toen ze voet aan wal zetten in Massachusetts was het stichten van een stad van God, een theocratie, een religieuze dictatuur; ze splitsten zich toen ook af van de moederkerk in Engeland.

Tolerantie was ver te zoeken: wie niet tot de kerk behoorde of anders dacht, werd uitgesloten en zelfs vervolgd. Deze uitgestotenen op hun beurt stichtten dan maar zelf een eigen kerk, op dezelfde theocratische wijze. Een scheiding tussen kerk en staat was erop dat moment niet; er waren wel zg. “staatskerken” in verschillende delen van het land. Je zou denken dat  iedere emigrant christen was, maar dat is niet juist: het overgrote deel van de bevolking was niet zo religieus. Dat kwam pas aarzelend bij de eerste “Great Awakening” (ontwaking of bewust-wording) van 1720 tot 1750. Het belangrijkste kenmerk daarvan was het directe contact van evangelisten met het gewone volk, die zij direct benaderden, niet met teksten, maar met emo-ties.

De tweede Great Awakening vond plaats van 1790-1840. Gelovige Amerikanen uit die tijd dachten dat de Heer duidelijk aanwezig was in het land dat voor hen gemaakt was. Toch maakte op dat moment het aantal gelovigen nog steeds niet meer uit dan 10% van de totale bevolking. Maar protestantse evangelisten die rondtrokken kregen aanhang en overal ontston-den nieuwe kleine kerkgemeenschappen, die elk het accent legden op andere normen en waarden. Er vond een verschuiving plaats van ceremoniële naar persoonlijke zaken, zoals of de enige juiste bijbel vertaling die was van King James. Er werden hierover felle gevechten geleverd. En dat ging soms heel ver: de voorstanders maakten andersgelovigen uit voor rotte vis. Over verdraagzaamheid gesproken!

In het denken van de christelijke Amerikaan van toen was geen plaats voor katholieken of joden. Het land was door God gegeven en voorbestemd voor protestanten: punt uit! In werke-lijkheid waren de twee grote kerkgemeenschappen (methodisten en baptisten) in de ogen van de radicale evangelisten de kerken van “Mammon”, lauwe christenen dus. En dan is het geen wonder dat er een wildgroei van kerken en kerkjes ontstond. En dat is zo gebleven tot op van-daag, eigen als het is aan de Amerikaanse cultuur van voor je zelf opkomen, je eigen recht zoeken en vooral je eigen God scheppen. Het aantal gelovigen nam toen spectaculair toe, dwz. van protestanten.

Dat gebeurde allemaal nadat de Constitution (grondwet) van de Verenigde Staten in 1787 in Philadelphia getekend was door 39 personen, waaronder illustere figuren als George Wa-shington, Benjamin Franklin en Alexander Hamilton. Het eerste amendement beschrijft im-pliciet de vrijheid van meningsuiting, persvrijheid en godsdienst. Maar wat is daarvan terecht gekomen?

In principe veel, want iedere Amerikaan belijdt dat, althans verbaal. In werkelijkheid is er veel gebeurd om hier vraagtekens bij te zetten. En dat heeft te maken met de derde Great Awakening van 1880-1910: een nieuwe golf van christelijk fundamentalisme, waar alles on-dergeschikt is aan God. En dan ook nog dat Amerika de opdracht heeft de wereld het chris-tendom op te leggen. Extreem? Niet als je de geschiedenis van het christelijk fundamentalisme verder op de voet volgt.

In die tijd kwam er een nieuwe generatie evangelisten, die welbespraakt was, de “goede” boodschap bracht, maar vaak geen enkele theologische achtergrond had. En dat was nu juist wat veel mensen aansprak. Dwight Moody wordt de echte grootvader van het fundamentalis-me genoemd en had vele volgelingen. Ook werd de spanning tussen de seculiere universiteiten en zg. christelijke colleges groter. Het beroemde Cornell werd bijvoorbeeld een atheïstisch bolwerk genoemd en dat maar15% van de studenten christen was. Natuurlijk stond toen ook al de herkomst van de mens in de belangstelling. Een afstammeling van de aap, zoals Darwin voorstond, was een gruwel in hun ogen.

Gedurende het begin van de 20ste eeuw was het fundamentalisme een beetje sluimerend, wat ongetwijfeld te maken had met de economische malaise en de grote recessie. Daarna kwam WOII, waarin de meest absurde uitspreken werden gedaan, zoals door de Vice President van de VS, die zei: “We zullen nooit de oorlog geheel winnen als we niet tegelijkertijd vechten voor een totaal christendom. Alleen een natie die gehoorzaamt aan de wetten van God kan de wereld leiden”.

De scheiding tussen kerk en staat stond toen al op de helling en zou in de jaren er na nog scherper worden. In de periode van 1960 tot 1970 kwamen de fundamentalisten pas echt op-zetten, in wat sommige beschrijven als de vierde Great Awakening. De tegenstelling tussen hen en andere gelovigen werd alleen maar groter. Lang was het zo dat katholieken en joden over één kam geschoren werden met atheïsten. Van verdraagzaamheid was minder en minder sprake, hoewel sommige evangelisten, zoals Billy Graham uitzonderingen waren. En zo komen we langzamerhand aan bij vandaag en hoe het er nu in Amerika uitziet. Maar daarover een volgende keer.

Probus

18 oktober 2011.
 

terug
 
 
 
 
Adresgegevens
Leopoldslei 35
2930 Brasschaat
België

Tel: +32 (0)3.653.0158

 
 
Protestantsekerk.net is een samenwerking tussen de dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk in Nederland en Human Content Mediaproducties B.V.